THỐNG KÊ VIỆT NAM 80 NĂM HÀNH TRÌNH XÂY DỰNG – ĐỔI MỚI – PHÁT TRIỂN

Năm 2026, năm đánh dấu 80 năm thành lập ngành Thống kê Việt Nam – một chặng đường lịch sử vẻ vang gắn liền với sự hình thành và phát triển của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, với nhiệm vụ cung cấp thông tin kinh tế – xã hội phục vụ công cuộc bảo vệ và xây dựng Tổ quốc. Trải qua tám thập kỷ, ngành Thống kê đã không ngừng đổi mới, hiện đại hoá, khẳng định vai trò là hệ thống thông tin tin cậy của quốc gia, đóng góp quan trọng cho hoạt động quản lý, điều hành và hoạch định chính sách của Đảng và Nhà nước.

Nguồn: Internet

Dấu mốc lịch sử

Ngày 6/5/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 61/SL thành lập “Nha Thống kê Việt Nam”, đặt nền móng cho hệ thống Thống kê quốc gia. Đây là một trong những cơ quan nhà nước đầu tiên được thành lập ngay sau ngày độc lập, cho thấy tầm nhìn chiến lược của Chính phủ trong việc tạo dựng công cụ quản lý đất nước dựa trên nền tảng dữ liệu. Đến năm 1960, Hội đồng Chính phủ đã ban hành Nghị định số 115-CP ngày 20/11/1960 thành lập Tổng cục Thống kê trực thuộc Hội đồng Chính phủ, thống nhất hệ thống thống kê từ Trung ương đến địa phương, đánh dấu bước trưởng thành quan trọng về tổ chức và phương pháp chuyên môn. Ngay sau ngày đất nước thống nhất, hệ thống thống kê đã nhanh chóng được kiện toàn trên phạm vi cả nước. Hàng loạt cuộc điều tra lớn được ngành Thống kê triển khai để nắm bắt tình hình kinh tế – xã hội, phục vụ khôi phục sản xuất và tái thiết đất nước.

Từ năm 1986, khi Việt Nam bước vào thời kỳ đổi mới, ngành Thống kê tiếp tục có những bước chuyển mình mạnh mẽ mở ra yêu cầu mới trong phân tích và đánh giá thông tin kinh tế – xã hội. đã từng bước áp dụng hệ thống phân ngành kinh tế quốc dân, chuẩn hoá chỉ tiêu thống kê theo thông lệ quốc tế, triển khai thành công cuộc Tổng điều tra Dân số và Nhà ở 1989, Tổng điều tra Kinh tế năm 1995, góp phần cung cấp dữ liệu quan trọng cho quá trình đổi mới.

Đặc biệt, từ năm 2003, với việc ban hành Luật Thống kê, công tác thống kê trở nên chuyên nghiệp hơn, đảm bảo tính minh bạch và khoa học trong việc cung cấp thông tin phục vụ quản lý nhà nước và nhu cầu của doanh nghiệp, người dân. Đánh dấu bước chuyển biến lớn trong quản lý nhà nước về thống kê; khẳng định địa vị pháp lý của ngành và nâng cao chất lượng thông tin thống kê quốc gia. Để nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong hoạt động thống kê; mở đường cho việc ứng dụng CNTT và phương pháp thống kê hiện đại. Năm 2015, Luật Thống kê đã được sửa đổi quy định rõ Hệ thống chỉ tiêu thống kê quốc gia (gồm 225 chỉ tiêu).

Đến năm 2019 sự khởi đầu mạnh mẽ về chuyển đổi số đây cũng là lần đầu tiên ngành Thống kê sử dụng phiếu điện tử (CAPI) và thu thập dữ liệu trực tuyến của các cuộc điều tra như Tổng điều tra Dân số và Nhà ở đã giúp cho Nhà nước tiết kiệm hàng chục tỷ đồng chi phí và rút ngắn thời gian xử lý. Cho đến nay, ngành thống kê đã tiếp tục áp dụng công nghệ số và quy trình quản lý hiện đại, tạo nền tảng cho cơ sở dữ liệu thống kê kinh tế đặc biệt cho cuộc Tổng điều tra Kinh tế năm 2026, để từ đó xây dựng một Hệ thống thông tin thống kê quốc gia Ngành đã phát triển mạnh các hệ thống cơ sở dữ liệu, kết nối dữ liệu với các bộ, ngành và các tỉnh, thành trong cả nước; tiến tới khai thác dữ liệu hành chính và dữ liệu lớn (big data) phục vụ công tác thống kê.

Những đóng góp nổi bật qua các con số

Trải qua 80 năm xây dựng và phát triển, trải qua nhiều lần thay đổi tên gọi và cơ quan quản lý. Từ Nha Thống kê hiện nay là Cục Thống kê, cơ quan thuộc Bộ Tài chính thực hiện chức năng tham mưu, giúp Bộ trưởng quản lý nhà nước về thống kê, điều phối hoạt động thống kê, tổ chức các hoạt động thống kê và cung cấp thông tin thống kê kinh tế - xã hội cho các cơ quan, tổ chức và cá nhân theo quy định của pháp luật để phục vụ điều hành kinh tế Ngành Thống kê đã thực hiện thành công các cuộc điều tra quy mô quốc gia, tạo ra nguồn dữ liệu lớn phục vụ điều hành kinh tế – xã hội như: 7 cuộc Tổng điều tra Dân số và Nhà ở (1960, 1979, 1989, 1999, 2009, 2019); 04 cuộc Tổng điều tra Nông thôn, Nông nghiệp (2001, 2006, 2011, 2021); 03 cuộc Tổng điều tra Kinh tế (2007, 2012, 2021) và Hơn 50 cuộc điều tra thường xuyên, hàng ngàn phiếu điều tra hàng tháng/quý/năm đẫ cung cấp kịp thời các chỉ số quan trọng như: CPI, IIP, GRDP, lao động – việc làm, dân số, doanh nghiệp…

Dữ liệu Thống kê vai trò trong hoạch định chính sách

Thông tin thống kê đóng vai trò nền tảng trong việc đánh giá các chỉ tiêu kinh tế quan trọng như: Tổng sản phẩm quốc nội (GDP); Chỉ số giá tiêu dùng (CPI); Chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP): Đánh giá năng lực sản xuất; Dữ liệu về dân số, lao động, việc làm; cơ cấu kinh tế, năng suất lao động, năng lực cạnh tranh; Theo dõi các mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) giai đoạn 2020–2030; Tham mưu chính sách ứng phó đại dịch COVID-19 dựa trên phân tích dữ liệu đa ngành. Qua đó, giúp xây dựng chính sách an sinh xã hội phù hợp và ngành Thống kê cũng đóng góp lớn trong việc hoạch định chính sách xã hội như giảm nghèo, y tế, giáo dục. Các cuộc điều tra dân số và nhà ở, điều tra mức sống dân cư cung cấp dữ liệu quan trọng giúp Chính phủ xây dựng chính sách an sinh phù hợp với từng giai đoạn phát triển.

Ngoài ra, thông tin thống kê không chỉ phục vụ nhà nước mà còn đóng vai trò quan trọng đối với doanh nghiệp và nhà đầu tư trong việc ra quyết định kinh doanh. Các báo cáo về thị trường lao động, xuất nhập khẩu, sản xuất công nghiệp giúp doanh nghiệp dự báo xu hướng, hoạch định chiến lược phát triển.

Đổi mới mạnh mẽ trong thời đại dữ liệu và chuyển đổi số

Cuộc sống hiện đại không thiếu dữ liệu - từ chiếc đồng hồ thông minh đo nhịp tim, ứng dụng quản lý chi tiêu hàng ngày, đến bảng điểm học tập, hồ sơ y tế cá nhân, lịch sử mua sắm online hay thậm chí cả hành vi truy cập mạng xã hội. Đến nay, ngành Thống kê đã đổi mới phương pháp thu thập và xử lý thông tin, ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin vào các cuộc điều tra thống kê. Hình thức thu thập dữ liệu bằng máy tính bảng (CAPI), qua webform hoặc hệ thống điện tử đã giúp rút ngắn thời gian điều tra, nâng cao độ chính xác và đảm bảo an toàn dữ liệu.

 Hiện đại hoá phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu

Trải qua 80 năm hình thành và phát triển, ngành Thống kê Việt Nam luôn gắn bó mật thiết với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Từ những cuộc điều tra thủ công trong điều kiện chiến tranh, thiếu thốn phương tiện, đến hệ thống thống kê quốc gia từng bước tiệm cận chuẩn mực quốc tế, ngành Thống kê đã không ngừng đổi mới để đáp ứng yêu cầu quản lý, điều hành và phát triển đất nước.

Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư và chuyển đổi số quốc gia, việc hiện đại hoá phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu không chỉ là yêu cầu tất yếu mà còn là động lực then chốt để nâng cao chất lượng thông tin thống kê, phục vụ hiệu quả cho công tác hoạch định chính sách phát triển kinh tế – xã hội.

Trong những giai đoạn đầu, hoạt động thu thập dữ liệu thống kê chủ yếu dựa trên phiếu điều tra giấy, quy trình thủ công, mất nhiều thời gian và nguồn lực. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của khoa học – công nghệ, ngành Thống kê đã từng bước ứng dụng công nghệ thông tin vào công tác điều tra.

Những năm gần đây, các hình thức thu thập dữ liệu điện tử như CAPI (phỏng vấn bằng thiết bị di động), CATI (phỏng vấn qua điện thoại), CAWI (điều tra trực tuyến) đã được triển khai rộng rãi trong các cuộc điều tra thống kê lớn như Tổng điều tra Dân số và Nhà ở, Điều tra Doanh nghiệp, Điều tra Lao động – Việc làm. Việc áp dụng các phương pháp này đã góp phần giảm chi phí, rút ngắn thời gian, nâng cao độ chính xác và tính kịp thời của số liệu.

Ngoài ra, một bước tiến quan trọng trong hiện đại hoá thu thập dữ liệu là chuyển từ “điều tra thuần tuý” sang kết hợp khai thác dữ liệu hành chính. Dữ liệu từ các bộ, ngành như thuế, hải quan, bảo hiểm xã hội, y tế, giáo dục ngày càng được sử dụng để bổ sung và thay thế một phần điều tra thống kê truyền thống. Bên cạnh đó, ngành Thống kê cũng từng bước tiếp cận và nghiên cứu khai thác dữ liệu lớn (Big Data) từ các nguồn mới như viễn thông, thương mại điện tử, dữ liệu vệ tinh, dữ liệu số. Đây là hướng đi phù hợp với xu thế quốc tế, mở ra khả năng cung cấp thông tin thống kê nhanh hơn, chi tiết hơn và theo thời gian thực.

Cùng với đổi mới thu thập dữ liệu, ngành Thống kê đã chú trọng hiện đại hoá khâu xử lý dữ liệu, từ làm sạch, mã hoá, tổng hợp đến phân tích và phổ biến thông tin. Việc ứng dụng các phần mềm thống kê chuyên dụng như R, Python, SPSS, Stata, SAS giúp nâng cao năng lực xử lý dữ liệu, giảm sai sót chủ quan và tăng tính minh bạch các quy trình xử lý dữ liệu ngày càng được chuẩn hoá, đảm bảo tính thống nhất, so sánh và tái sử dụng dữ liệu trong toàn hệ thống thống kê quốc gia.

Trong giai đoạn hiện nay, ngành Thống kê đang từng bước nghiên cứu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), học máy (Machine Learning) trong phân tích và dự báo thống kê. Các công nghệ này hỗ trợ phát hiện dữ liệu bất thường, phân tích dữ liệu phi cấu trúc và nâng cao chất lượng dự báo kinh tế – xã hội.

Bên cạnh đó, việc sử dụng điện toán đám mây và hạ tầng dữ liệu hiện đại góp phần nâng cao năng lực xử lý khối lượng dữ liệu lớn, đáp ứng yêu cầu công bố thông tin nhanh chóng và chính xác. Đây là chặng đường đầy tự hào của ngành Thống kê Việt Nam. Hiện đại hoá phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu không chỉ là sự kế thừa truyền thống đổi mới mà còn là bước đi chiến lược để ngành Thống kê tiếp tục khẳng định vai trò là nguồn thông tin tin cậy cho phát triển bền vững đất nước trong kỷ nguyên số.

Tự hào truyền thống – Khát vọng vươn tầm quốc tế

Truyền thống vẻ vang được hun đúc qua 80 năm chính là nền tảng vững chắc để ngành Thống kê nuôi dưỡng khát vọng vươn tầm quốc tế, xây dựng hệ thống thống kê hiện đại, chuyên nghiệp, minh bạch và hội nhập sâu rộng với thống kê khu vực và thế giới.

Trong suốt 80 năm qua, ngành Thống kê đã đồng hành cùng dân tộc qua các giai đoạn lịch sử quan trọng như: Thời kỳ kháng chiến và xây dựng chính quyền cách mạng; Giai đoạn khôi phục kinh tế, thống nhất đất nước; Thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế. Dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào, đội ngũ cán bộ thống kê luôn phát huy tinh thần trung thực, khách quan, khoa học, vượt qua khó khăn để thu thập, tổng hợp và cung cấp thông tin thống kê kịp thời, chính xác, phục vụ yêu cầu quản lý và phát triển đất nước.

Những cuộc Tổng điều tra quy mô lớn, hệ thống chỉ tiêu thống kê ngày càng hoàn thiện, phương pháp luận từng bước tiệm cận chuẩn mực quốc tế đã để lại dấu ấn rõ nét, góp phần nâng cao vị thế của thống kê Việt Nam trong khu vực.

Để từ đó, tự hào truyền thống, nền tảng, bản lĩnh ngành Thống kê được kết tinh từ nhiều giá trị cốt lõi: Trung thực và khách quan trong thu thập, xử lý và công bố thông tin; Tinh thần trách nhiệm cao trước Đảng, Nhà nước và Nhân dân; Tính khoa học và chuyên nghiệp trong phương pháp và nghiệp vụ; Đoàn kết, tận tụy, vượt khó của các thế hệ cán bộ thống kê. Chính những giá trị đó đã tạo nên bản lĩnh và uy tín của ngành Thống kê – yếu tố then chốt để thông tin thống kê trở thành cơ sở tin cậy cho các quyết sách lớn của quốc gia, không chỉ dừng lại ở việc phản ánh thực trạng mà còn phải dự báo, phân tích sâu và cung cấp thông tin nhanh chóng, đa chiều. Điều đó đặt ra yêu cầu ngành Thống kê Việt Nam cần không ngừng đổi mới để vươn tầm quốc tế. Khát vọng ấy được thể hiện qua: Tiệm cận và áp dụng chuẩn mực thống kê quốc tế; Đẩy mạnh hợp tác với các tổ chức thống kê khu vực và toàn cầu; Nâng cao năng lực so sánh quốc tế và hội nhập dữ liệu; Ứng dụng mạnh mẽ khoa học công nghệ, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo. Mọi thành tựu và khát vọng của ngành Thống kê đều bắt nguồn từ con người. Đội ngũ cán bộ thống kê hôm nay không chỉ cần vững vàng về nghiệp vụ mà còn phải: Thành thạo công nghệ số; Có tư duy phân tích và dự báo hiện đại; Có khả năng làm việc trong môi trường hội nhập quốc tế.

Việc kế thừa truyền thống của các thế hệ đi trước, đồng thời nuôi dưỡng tinh thần đổi mới, sáng tạo chính là chìa khóa để thế hệ cán bộ thống kê trẻ tiếp tục viết tiếp trang sử vẻ vang của ngành. Với nền tảng đã được gây dựng cùng với quyết tâm chính trị cao và đội ngũ cán bộ tâm huyết, ngành Thống kê Việt Nam hoàn toàn có đủ điều kiện để khẳng định vị thế, đóng góp ngày càng quan trọng cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong thời kỳ hội nhập quốc tế

80 năm, một hành trình không dài so với lịch sử dân tộc nhưng đủ dài để tự hào, nhưng cũng là điểm tựa để hướng tới tương lai. Tự hào truyền thống giúp ngành Thống kê giữ vững bản lĩnh và giá trị cốt lõi; khát vọng vươn tầm quốc tế chính là động lực để ngành không ngừng đổi mới, sáng tạo và phát triển

Với truyền thống vẻ vang, tinh thần đổi mới và sự tận tụy của các thế hệ cán bộ, ngành Thống kê sẽ tiếp tục khẳng định vị thế quan trọng trong hệ thống quản lý nhà nước, đóng góp hiệu quả cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong giai đoạn mới./.

Hoàng Lê Tuyên,

Trưởng phòng, Phòng Tổ chức Hành chính Thống kê tỉnh Tuyên Quang